تاریخگرایی چیست؟
بهعقیدهی کارل پوپر، تاریخگرایی «رویکردی در علوم اجتماعی است که پیشبینی تاریخی را هدف اصلی خود میپندارد و تصور میکند که به این هدف میتوان با کشف «ریتمها»، «الگوها»، «قوانین» یا «روندها»یی که در بنیاد تکامل تاریخ جای دارند، دست یافت» (فقر تاریخگرایی، ۱۹۵۷). بنابراین تاریخگرایی عبارت است از اعتقاد به قوانین تاریخ و پیشرفت و ترقی اجتماعی. ایدئولوژیهای سیاسی نظیر فاشیسم و کمونیسم اغلب بر بنیادهای تاریخگرایانه استوارند.
نقد پوپر به تاریخگرایی جنبههای مختلفی دارد. او تاریخگرایان را متهم میکند که آیندهی سیر تاریخ را به شکل پیشگوییهای نامشروط پیشبینی میکنند، حالآنکه پیشبینیهای علمی صرفا سرشتی مشروط دارند. پوپر در استدلال مستقلی ادعا میکند که تاریخ بشر اساسا به خاطر وابستگیاش به دانش غیرقابلپیشبینی است. دانش نو قابلپیشبینی نیست، زیرا پیشبینیکردن مستلزم آن است که ما از پیش صاحب آن دانش باشیم. مارکسیسم بهسبب تعینباوری [دترمینیسم] و تاریخگراییاش مطرود است، اما پیشبینیهای نادرستش نیز مزید بر علت است. مارکسیسم در بهترین حالت، حدس علمیای است که سابقا ابطال شده است. بهعقیدهی پوپر، ادامهی دلبستگی به مارکسیسم، برغم ابطال تجربی آن، ترکگفتن علم به نفع یک ایمان متافیزیکی یا شبهدینی است.
بحث در خصوص تاریخگرایی پوپر بر محور مسئلهی عاملیت انسانی و آگاهی طبقاتی میگردد. در خصوص مسئلهی اول، منتقدانی همچون پوپر تعینباوری ساختاری مندرج در بسیاری فلسفههای سیاسی و نظریههای اجتماعی را به چالش کشیدهاند و بر پیشبینیناپذیری ذاتی تاریخ و مناسببودن روشهای مهندسی اجتماعی تدریجی صحه گذاشتهاند. نقد استدلالهای تاریخگرایی دربارهی نقش طبقهی کارگر در تاریخ در همین راستاست. مارکسیستهایی که طبقهی کارگر یک نقش انقلابی قائلاند، مدام با سدّ واقعیتهای تاریخی مواجه شدهاند و لذا در مواجهه با پیشامدهای تاریخی پیشبینی خود را اصلاح کردهاند. در میان مارکسیستها، هژمونی سرمایهداری بهمنزلهی دلیل امتزاج طبقهی کارگر در جامعه مطرح شده است، اما منقدان معتقدند که استدلال آنها بیشتر نتیجهی آن چیزی است که جان ایچ. گلدتورپ «آرزواندیشی» مینامد، «و نه تفکر نقادانه». اما لازم است اشاره شود که نقد گلدتورپ به همان اندازه متوجه نظریههای لیبرالی جامعهی صنعتی (نظیر کارهای دانیل بل، کلارک کِر و دیگران) نیز هست. در هر دو حالت، او به «تاریخگرایی تردیدآمیز و پنهان» نظریههای تحول اجتماعی نویسندگان مذکور معترض است.
ترجمه از
Gordon, Marshal, 2003, “historicism” in a Dictionary of the Sociology, Oxford University Press.
کلمات کلیدی: تاریخگرایی، کارل پوپر، مارکسیسم
